Interview with Mwita Maro in Maji Moto

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. Ut enim ad minim veniam, quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat.
Photograph of Mwita Maro
Photograph of Mwita Maro
00:00
00:00

Title

Interview with Mwita Maro in Maji Moto

Creator

Mwita Maro, Jan Bender Shetler, David Maganya, Kinanda Sigara, Ibrahimu Mtatiro Kemuhe

Contributor

Nyangere Esther Faini Magoto (transcriber), Rose Wang'ombe Mtoka (transcriber), Nyamusi Magatti (transcriber)

Description

In this interview with Mwita Maro, he discusses his personal history, Abamare and Ngoreme origins, and Bumare sacred sites and ritual (emisambwa). He also discusses the Baragumu of the Rikora, a trumpet which is blown if something significant happens such as a meeting, war, or theft of livestock. He additionally discusses the division of meat, the Maasai wars and settlements, famines, as well as Arabs and Germans.

Language
Ngoreme
Swahili
Ethnicity
Ngoreme
Sex

M

Birthdate

1924

Date Original

29 September 1995

City

Maji Moto

District
Serengeti
Region
Mara
Country

Tanzania

Theme
Cultural Memory
Subject
Famine
Origins
Relations with others
Ritual
Territory
Original Format
Interview
Digital Format

audio/mp3

Source

Jan Bender Shetler Collection, Goshen College

Publisher

Goshen College

Rights Management

Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0)

Contributing Institution

Jan Bender Shetler; Goshen College; Matrix: Center for Digital Humanities and Social Sciences at Michigan State University

Biography

Mwita Maro was born in 1924 in Bumare, Bitakonga and did work in the Geita mine from 1939-46. He did his Asaro in 1942. He worked at the Maadui mine from 1946-50 and became a driver at Maadui after a course in 1948. In 1950 he returned home to marry. In 1952 he was a messenger for Mtemi Simeyu and in 1954 went to Musoma as a driver. He returned home in 1960. He was the chair of the village from 1973-76 and was Mzee wa Mahakamu. He holds the Baragumu for his Rikora, given to him in 1957.

Transcript

* CHECK FOR KILUGA, TRANSCRIPT COMPLETE FOR SWAHILI, Tape #160 # 160 COMPLETE {TAPE # 160, DONE BY NYAMUSI MAGATTI, AUGUST, 2009} {SIDE A} Mwita: {kilugha} A: hiyo ilikuwa ni summary tu, jina anaitwa Mwita Nyamgamba: anaitwa Mwita A: Maro Nyamgamba: Mosi, Mosi nani? Mwita: Mosi Sasi Nyamgamba: Sasi nani? Mwita: Sasi Wesinge Nyamgamba: Wesinge haha Wesinge? Mwita: Wesinge Machage Nyamgamba: Machage? Mwita: Machage Nyarutare Nyamgamba: Nyarutare? Mwita: Sarigoko Nyamgamba: Sarigoko Mwita: Sarigoko Rutorora Nyamgamba: Rutorora Mwita: Rutorora Mumbia Nyamgamba: Mumbia haha Mwita: Mumbia Mmare Nyamgamba: haha sawa aah kumbe hatujampata huyu mtu Mmare sawa hamati yako? Mwita: hamati yangu ni Mmare, ndio tumetoka kwa Mmare huyu Nyamgamba: haha nimesikia kuna wamare ambao ni wasweta wamare waeregi wamare wa aina nyingi? Mwita: Mmare, lakini ni mwiregi Mumbia Nyamgamba: Mumbia ni huyu motto wa Mmare Mwita: eeh (laughing) Nyamgamba: haha sawasawa zinaingiliana Mwita: zinalingiana Nyamgamba: sawa rikora yako? Mwita: Maina.. Nyamgamba: aah wewe ni upande wa chuma? Mwita: hapana wasai Nyamgamba: wasai aah hawa ni watoto wa hawa wagamunyeri haha Mwita: wamasaai Nyamgamba: haha na sega yako ? Mwita: Maina Nyamgamba: aah samahani saro yako? Mwita: umuruka Nyamgamba: umuruka haha Mwita: saro ya kina baba Nyamgamba: hii ni yako? Mwita: eeh ndio hiyo ni yangu Nyamgamba: na ilikuwa mwaka gani mlifanya? Mwita: arubaini na mbili ndio saro yangu Nyamgamba: haha ni hii saro yako ni katika upande gani wa sega wa burumaranja, bungererati? Mwita: busahi Nyamgamba: busahi haha sawa Mwita: {kilugha} omusai Nyamgamba: omusai sawa.. unaweza kujua mwaka wa kuzaliwa? Mwita: 1924 Nyamgamba: ulizaliwa wapi? Mwita: hapa hapa Bumare Nyamgamba: Bumare sehemu gani? Mwita: Bitakonga Nyamgamba: Bitakonga haha halafu ukahama sehemu nyingine au ni? Mwita: sijabadilisha kwenda mahali pengine ni hapahapa Nyamgamba: au ulienda nje kwa kazi au? Mwita: kwa kazi nilikwenda nje? Nyamgamba: ulienda wapi? Mwita: Geita Nyamgamba: haha ukafanya kazi gani? Mwita: aah nilikuwa nachukua mchanga ndani ya mine Nyamgamba: haha ilikuwa mwaka gani? Mwita: 1939 Nyamgamba: haha mpaka mwaka gani? Mwita: mpaka arubani na sita nikatoka Nyamgamba: mmh ulikaa sana? Mwita: ndio Nyamgamba: ulienda sememu nyingine? Mwita: Mwadui Nyamgamba: mpaka Mwita: hamsini noti Nyamgamba: haha ulikuwa na kazi ileile Mwita: hapana hapo nilijifunza udereva, mwaka arubaini na nane Nyamgamba: kwahiyo ulipoenda Mwadui ulikuwa dereva? Mwita: aah nimeanzia huko Nyamgamba: haha halafu ukafanya nini? Mwita: nikarudi hapa nyumbani Nyamgamba: mwaka? Mwita: mwaka nilisema hamsini Nyamgamba: aah ndio ulirudi kwasababu baba alikuomba urudi au uliona tu? Mwita: niliona nije nikapumzike nikaoe Nyamgamba: haha ulikuwa bado kuoa Mwita: nilikuwa bado kuoa Nyamgamba: haha baba alikuwa bado yupo? Mwita: eeh baba alikuwa yupo Nyamgamba: na mama wote? Mwita: wote Nyamgamba: sawa kwahiyo baada ya kurudi nyumbani ulishika kazi nyingine hapa? Mwita: niliendelea kukaa nyumbani hapa, kuwa mtemi Simeo Nyamgamba: messenger? Mwaka hamsini na? Mwita: na mbili Nyamgamba: na mbili Mwita: mpaka hamsini na tatu, hamsini na nne nikarudi tena Musoma Nyamgamba: haha Mwita: {kilugha} Nyamgamba: aah sawa halafu Mwita: sasa nikakaa pale Musoma kwenye mwaka hamsini na nne mpaka mwaka sitini ndio nimeacha kazi pale Musoma nikaja nyumbani hapa Nyamgamba: ukaona hapa nyumbani? Mwita: eeh nikaoa, sasa mzee akafariki Nyamgamba: haha sawa na uliporudi nyumbani ukashika cheo Fulani? Mwita: nikaendelea kuwa mwenyekiti wa muda kama miaka mitatu Nyamgamba: mwenyekiti wa? Mwita: wa kijiji Nyamgamba: kijiji..mpaka mwaka gani? Mwita: sabini na tatu#sabini na sita Nyamgamba: na baada ya kuacha uenyekiti? Mwita: nikakaa hapa nyumbani, mahakama nimefanya kama miaka mitatu Nyamgamba: haha sawa na upande wa mila na desturi ulikuwa na unafanya ulipata cheo chochote labda kwenye nyangi au mambo mengine Mwita: sijapata cheo A: amekabidhiwa# Mwita: hiyo nayo ni cheo..kupiga baragumu Nyamgamba: haha kupiga baragumu A: amekabidhiwa baragumu ya rikora Mwita: {kilugha} Nyamgamba: hiyo ndiyo baragumu ya rikora? Mwita: eeh Nyamgamba: eeh kumbe inatengenezwa hii ni ya ng#ombe au ni nini? Mwita: ni mnyama gani? A: Mngirisi {kilughaa}angalia Nyamgamba: aah nitapiga picha kabisa Mwita: haha hii ndio tandara mpaka hapa, ndio ile mpaka pale ndani lakini hii ni nyati.. Nyamgamba: nyati haha#kwahiyo ulisema inapigwa wakati gani? Mwita: wakati kama ng#ombe zimeibiwa, wakati wa vita au wakati wa hatari Nyamgamba: ukitaka kuita mkutano unaweza? Mwita: ndio, inapigwa saa kumi na mbili ya jioni na saa kumi na mbili asubuhi Nyamgamba: haha na bado unaitumia au hapana Mwita: si ndio naitumia Nyamgamba: lakini unaipiga Mwita: nalipuliza Nyamgamba: kama ngome zinaibiwa hata leo ungeipiga? Mwita: naipiga hata sasa wakisema kama nimesikia A: kama ile tarumbeta Mwita: tarumbeta kama ya jeshi Nyamgamba: sasa ulikabidhiwa mwaka gani? Mwita: hii nimekabidhiwa mwaka# hamsini na saba Nyamgamba: hamsini na saba..na asaro yako ilikuwa mwaka? Mwita: arubaini na mbili Nyamgamba: arubaini na mbili, hiyo haikuwa kwenye saro yako? Mwita: sikukabidhiwa kwenye saro yangu, ilikuwa bado Nyamgamba: kwahiyo ilikuwa kwenye saro ya akina nani ulikabidhiwa? Mwita: wa baba zangu Nyamgamba: lakini ni? A:{kilugha} Mwita: ilikuwa sio nyangi, siku hiyo ilikuwa ni mkutano wao wanakwenda kumsaidia Manangokowalisema leo tumechoka leo vijana wetu, tulikuwa wasare wote Nyamgamba: haha Mwita: kwahiyo ilikuwa ni kama sherehe, yeyé alipewa na wamare tu Nyamgamba: na wamare, wagamunyeri na wamare Mwita: eeh maana hii ni yakwetu tu wamare na kila kabila, kila koo hapa ina yao Nyamgamba: mmh haitegemi kwamba ni wamare wa abairegi au wamare wa nini na nini, ni wamare wote? Mwita: haha hii ilikuwa ni wamare, tuseme zilikuwa ni kabila hii mbili na ile ya mnyama ilikuwa ya tatu kwahiyo sasa hii moja ilikuwa kwa huyu na nyingine tena ndogo yake ilikuwa kwa Werege Nyamgamba: hakuna nyingine? Mwita: ziko tatu Nyamgamba: kwa wamare? Mwita: eeh kila kabila kwetu hapa au kila mlango unataka uwe nazi hivi..vitatu A: huwa ziko nne, huwa na ile tarumbeta, kadogo kale vijana wadogo wadogo wanapewa Mwita: tarumbeta Nyamgamba: mmh kwahiyo wanazigawanaje? Mwita: kwenye nyumba Weregi Nyamgamba: Weregi wanayo moja Mwita: moja, Weregi ya ukoo wa huyu walikuwa nayo moja na sisi Weregi tulikuwa nazo mbili Nyamgamba: kuna Waeregi wa aina mbili? Mwita: Weregi wa aina mbili Nyamgamba: kwahiyo Waeregi wa kwenu wanaitwa Waeregi nani? Mwita: Waeregi wa abahiri Mumbia Nyamgamba: abahiri Mumbia haha na waeregi hawa wengine wanaitwa? Mwita: {kilugha} Nyamgamba: barimande haha kwahiyo watatu kwa.. Mwita: wa kisero wapo {kilugha} Nyamgamba: kwahiyo abakisero wana moja? Mwita: eeh Nyamgamba: ya wamare haha na ya wane? Mwita: wanne wasweta Nyamgamba: wasweta haha lakini hii ilikabidhiwa tofauti na hizi zingine? Mwita: wao vilevile wanakabidhi kulingana na siku ile inakbidhiwa ni wote tulipewa, sasa wakatoka akina baba wakatuachia sasa {kilugha} Nyamgamba: haha Mwita: {kilugha} Nyamgamba: na ulikabidhiwa mambo mengine siku ile? Mwita: aah hapana Nyamgamba: ile nyama? Mwita: nyama hii ya kuchukua juzi, tulikuwa tunakula wakati tunakabidhiwa A: huku kwenye makabidhiano sasa vijana wanakula nundu Nyamgamba: sawa Mwita: wanakula nundu ya ng#ombe Nyamgamba: mmh Mwita: na wazee wanakula mgongo, sasa tuendelee hapo nyama za mgongo halafu wazee wakubwa wazee wakora nyangi wanakula sarara Nyamgamba: sarara ni wapi? Mwita: sarara ndio nyama hizi laini, hizi za humu Nyamgamba: aah na kichwa nani anakula? Mwita: aah hiyo thamani Nyamgamba: haina haha Mwita: sarara nyama laini sawa sasa hapa uje uandike vizuri hawa ni wakora nyangi halafu hawa ni wazee wa makamu Nyamgamba: sawa Mwita: eeh sasa hawa ni vijana, sasa yeye wakati amepewa hii alikuwa yuko hapa bado hapa kwasababu huyu nimekuambia ndio mtangi wa wagamnyeri Nyamgamba: mmh na mtangi wa? Mwita: wagamnyeri Nyamgamba: wa Maina? Mwita: wa wagamnyeri Nyamgamba: aah mtangi wa Mwita: mtangi si ni motto wa kwanza, ndio Maina sasa huyu ndio mkubwa wetu wote Nyamgamba: haha sawa kwahiyo kazi yako kama wewe ni mtangi ni nini? Mwita: sasa mimi ni mtangi kwakuwa mimi ni mtu mkubwa kwa sasa hivi mwaka juzi ndio tumekabidhiwa sasa mgongo tunaanza sasa kwenda polepole tunakuja kung#atuka sasa ila hii bado hatujakabidhi vijana wetu ila sasa tumeshakula mgongo tumehama kwa hiyo A: kung#atuka kutoka kwenye nundu tunakuja kwenye mgongo, uking#atuka kwenye mgongo unakuja kwenye sarara Nyamgamba: kwahiyo wakati wazee wanang#atuka wao wanaenda kula mgongo wanaachia nyinyi Mwita: eeh wanawaachia vijana sukubi Nyamgamba: haha A: hapo labda tueleze kuwa unapokuwa kijana unakula sukubi Mwita: basi angalia mfano mzuri hapa unapokuwa mzee wa makamu unakula mgongo, unapotoka kwenye uzee sasa unaenda kwenye uzee kabisa unakula sarara Nyamgamba: sawa Mwita: na wanalia watu, huwa kuna sehemu ya kulia, si ovyo ovyo A: kuna vyombo vyake Nyamgamba: haha sawa Mwita: sukubi inaliwa ndani ya zizi {kilugha} nje ya zizi kwenye ekehita, halafu mgongo inaliwa ndani katikati ya zizi, sarara inaliwa kwenye ghala Nyamgamba: kwenye ghala Mwita: kama pale wanakaa pale halafu sinia yao ni orohongo Nyamgamba: haha Mwita: lakini hapo palikuwa pazuri Nyamgamba: haha sawa kwahiyo ulikuwa unasema wewe kama mtangi wa wagamnyeri shughuli yako ni nini? Akipiga yeyé ni kosa? Mwita: anaweza yeye baragumu kwa haraka kama kuna hatari, wanauliza kulikuwa na hatari gani? Nyamgamba: lakini mtu mwingine hawezi kupiga au ni wewe tu? Mwita: kama siku tuna kikao au mkutano mkuu anajifunza tu Nyamgamba: haha sio mbaya Mwita: sio mbaya, lakini huwezi ukaipiga hivihivi mpaka siku ya matukio Nyamgamba: mmh kitu ambacho nilitaka kujua ni kama huyu mtangi ana wajibu wowote katika ulinzi wan chi kwa jumla au? Mwita: kwa ukoo wao ni mtu kama anaheshimiwa au kama kuna shughuli Fulani unaweza kusema wewe pamoja na huyu nani mkubwa Fulani nenda wewe utuitie mtu Fulani pale eeh sasa akikataa wanasema yani unatumwa na mtu mkubwa unakataa eeh Nyamgamba: na wakati wazee waling#atuka walikufundisha mambo mengine ambayo ni wewe ambao unakabidhiwa una..? Mwita: ipo nyangi ambayo tunaifanya kama hawa hawajaifanya yani kuporona, ndio nilishakuonyesha namna ya mila kuporana Nyamgamba: ulifanya eborana? Mwita: eeh nilifanya eborana Nyamgamba: na walikufundisha mambo ambayo bado unaitumia? Mwita: nayatumia kwa mazingara waliyonifundisha Nyamgamba: haha..na inahusu kazi yako ya mtangi au hapana? Mwita: hiyo inahusu mila na desturi kwa wangoremi waliotairi borana kama siku ikitokea mahali fulani wewe umefika ndio unaonyesha Nyamgamba: na kama wewe umeborana unaweza ukaborana motto wako au? Mwita: ndio Nyamgamba: unaweza ukafanya? Mwita: ninaweza nikafanya kwa mzee yeyote atakayefanya ananizidi analeta watoto , nachukua kama huyu wa kwangu nampereka anakwenda kuborana kabla mimi sijaifanya hapa Nyamgamba: mmh aah sawa na kuna mengine ambayo walikukabidhi siku ile? Mwita: hapana Nyamgamba: ni hii, na ulisema siku nyingine ulipata nyama kukabidhiwa? Mwita: eeh Nyamgamba: si siku ile? Mwita: si siku ile Nyamgamba: haha na wanachagua siku yoyote ambao wamekusanyika? Mwita: ni siku wanaokusanyika wanaona hiyo kitu, hao wanafuatwa Nyamgamba: hawakuita sherehe? Mwita: hawakuita Nyamgamba: maalum? Mwita: eeh hawana sherehe maalum, kama hiyo waliona Nyamgamba: na hii inaitwa kuteneka au hapana? Mwita: hapana Nyamgamba: ni tendo gani? Mwita: ni kitu wanaona tumefika umri tumekuwa idadi Fulani tumekomaa, hata mimi leo naweza kusema tuchukue vijana wa huyu na huyu jamani ng#oma yenu ni hii tunang#atuka kama sasa tumefika ila ni watoto wanaogopa ogopa kila siku tunawaambia jamani ng#oma yenu ni hii lakini wanaogopa Nyamgamba: aah wanaogopa? Mwita: aah mimi sijui, mwingine anasema haha tunasema basi Nyamgamba: na mtangi wao mmeshajua ni nani? Mwita: mtangi tunaujua tu, yupo mkubwa Nyamgamba: haha na yeye anakataa? Mwita: anaogopa (laughing) sasa anarudi tena kusema wapo wa kwangu anamzidi huyu kidogo anajua kutandika, jamaa huyu aendelee kukaa nayo maana yeye ameshaifahamu Nyamgamba: eti ina hatari yake kwanini anaogopa? Mwita: anaogopa shauri ya kulitimisha Nyamgamba: aah ni ngumu? Mwita: ni ngumu aah A: hiyo ni sawasawa na kamanda wa jeshi, yeye anakuwa na sauti kubwa Nyamgamba: hii ambayo nilitaka kujua kwahiyo anaogopa kuna dawa au kuna nini? Mwita: maana humu ikipigwa tumbo yako inafanya nini {kilugha}, kuna ngozi ya simba humu ya ng#ombe, katikati kuna ya simba Nyamgamba: na kuna madawa madawa ndani yake Mwita: eeh ndio nakwambia.. Nyamgamba: na ni juu yako kuifanya iwe upya tena au unaiacha iwe hivyo? Mwita: haha mimi ni kupenda kutaka kuwa upya labda ikitokea mila na desturi ya huyu amefanya túseme sherehe ninaweza nikaenda nikawaambia wanatoa mkono wa kulia halafu naleta nachunika humu inatolewa hivi halafu inawekwa humu, kama hapa unaona wadudu wamekula Nyamgamba: kwahiyo ulipokabidhiwa ukapata siri za dawa yake? Mwita: eeh waliniambia Nyamgamba: kwahiyo ukikabidhi kwa mwingine na yeyé anapata siri hizo? Mwita: eeh namwambia siri hizo eeh Nyamgamba: na kuna mitambiko fulani unahitaji ufanye wakati huo Mwita: aah haitaji siku hiyo wakikukaliza wamekukaliza hamna mitambiko yoyote Nyamgamba: haha na huna mitambiko ambayo lazima ufanye unapoitunza? Mwita: hata Nyamgamba: haha Mwita: hapa ni kukabidhiwa unakwenda nayo, hata mimi nikimkabidhi kijana hao wote tumekubali leo kijana fulani ngoma yenu ni hii umeng#atuka basi wanakwenda nayo Nyamgamba: na kwa bahati mbaya ikiharibika kuna madhara yoyote inatokea? Mwita: ni kuripotiana siku hiyo hii tunasema ni tandara A: {kilugha} Mwita: ile tandara inatolewa ile ya kulia basi inachongwa sihitaji tena utafute hii kama hii ilikuwa ni ngumu unatafuta nyingine safi tena unakuja unaunga tofauti na hii Nyamgamba: lakini ni wewe unahitaji kutengeneza? Mwita: mimi mwenyewe Nyamgamba: haha labda hii ni maana kijana anaogopa? Mwita: (laughing) Nyamgamba: aah kumbe sawa Jan: basi tuendelee na historia ya Wamare Nyamgamba: sawa Mwita: kwenye mto Bumeti akabaki Mwikoma kule ng#ambo walikuwa vijana wawili, mngoremi akaja huku ng#ambo yani huku kwetu pamoja na manjia sasa akateremka nayo Nyamgamba: nani? Mwita: Mungeremi Nyamgamba: mungeremi ni nani? Mwita: Mkoma alibaki huko Ikoma kule na Mungoremi akaja huku Nyamgamba: sawa samahani sasa endelea kuhusu Ngurime akafanya nini? Mwita: mngoremi sasa akazaa hapo akapata nyingi nyingi hizo wamare, kitale ikawa Ngoremi nzima sasa ikapatikana humu milango milango mwiregi eeh wakateremka kuja kwenye milima milima zaidi ya hapo sasa sijaendelea kufahamu vizuri Nyamgamba: hujui labda majina ya wengine ambao walikuwa wametoka huko wakaja Mwita: mmh mimi najua walipotoka sasa kuwatanyika tena wengine wakatoka sehemu hizi sasa hapo siwezi kufahamu Nyamgamba: mmh hawa ambao wanataja huyu Sabayaya ni nani? Mwita: Sabayaya ndio sisi hawahawa tuliotoka, tulipotoka huku Mangweso tukaja sehemu ya Sabayaya wangoremi wa Sabayaya Nyamgamba: haha hii Sabayaya ilikuwa baada ya mngorime au kabla ya Ngorime? Mwita: Sabayaya alikuwa ameshatoka sasa A: {kilugha} kwa maana hiyo la kwanza ilikuwepo Mwita: {kilugha} A: nafikiri huyu Sabayaya ndio amemzaa Wandira Nyamgamba: haha Mwita: sio ndi ni Warira Nyamgamba: Warira haha A: tukirudi hapa tunaweza tukapata.. Mwita: {kilugha} A: nilichokuwa nakitafuta kimepotea maana nilitaka kujua kwamba wangoremi wametoka wapi nimeshapata kwa msingi huo huyu Sabayaya ni kijana, Wandira, Sabayaya Wandira kwa maana huyu ni baba, huyu ni mtoto wake Nyamgamba: sawa lakini hatujui kwamba.. {END OF SIDE A} {START SIDE B} A: ile ya kwao nafikiria huyu Sabayaya amezaa Wandira, Wandira huyu maana sisi wangoremi ndio tunajiita hivyo kwa msingi ni kwamba huyu Wandira ndiyo amemzaa Wangoremi, nina wasiwasi kitu kama hicho Nyamgamba: na kuna mlima hapa ambayo inaitwa Isabayaya ambayo huyu mzee alitaja? Mwita: si alisema pale au mimi ndio sikuelewa Nyamgamba: aah ndio alisema kuna mlima A: hii sabayaya sijaisikia Mwita: {kilugha} hiyo lakini sijui kama kuna mlima hapa A: {kilugha} Nyamgamba: sawa sasa ulisema kwamba mlikuwa pamoja na wa Ikoma sasa hata wa Ikizu wana historia kwamba na huyu mtu wao wa kwanza akaenda huko Mangwesi akampata sijui nani Sabayaya halafu akarudi tena Ikizu sasa na ninyi mna historia hiyo? Mwita: huyu Sabayaya ndiyo huyu huyu ametokea hukuhuku Sabayaya ndio akaja kuzaa sisi hapa inaitwa Sabayaya Nyamgamba: haha sawa na kwa wamare ni hawa tu ambao wametoka Sonjo au kuna wengine walikuja kuingia baadaye? Mwita: walipookuja hapa wamare wakawa wanagawanyika sasa, eeh kukawa na vijana watatu mwingine ana mji wake na kujiita mimi.. A: {kilugha} Mwita: {kilugha} Nyamgamba: abasweta na? Mwita: abasweta na abahiri magita Nyamgamba: magita? Hawa wametoka wapi? A: abasweta wametoka nafikiri ni Tarime, ni eneo la Kenya Mwita: wametokea Kenya {kilugha} A: halafu hawa nafikiri wametokea Uganda hawa Mwita: [kilugha] A: hii imetokea Uganda Nyamgamba: kwahiyo hawa wote wamare wote ambao asili ya ni kutoka Soncho wanaitwa waeregi? Mwita: [kilugha] Nyamgamba: lakini wote ni wamare? Mwita: wote ni wamare Nyamgamba: haha na ni wamare kwasababu wanakaa eneo hilo? Mwita: eneo hilo Nyamgamba: la Bumare? Mwita: la Bumare Nyamgamba: haha Mwita: ni sehemu imetoka huko juu mpaka Rusinga, wamepakana Nyamgamba: kwahiyo Bumare inaenda mpaka inafika Nguko? Mwita: aah hapana, mwisho ni hapa kwenye kamlima hapa, inapakana na wanguko halafu inakwenda huku na huku tunapakana na Kitale A: ila utakapokwenda sehemu ya White brothers utakuta kuna Bumare 1 na Bumare 2, sasa ile ramani mariwani la Bumare 2 itakuja kukufikisha kwakuwa wewe umetembelea itakuja kukufikisha karibu na Bantamome eneo la mwisho kwasababu walikuwa eneo hilo kama ni ni mrambaro wanne Nyamgamba: haha Mwita: maana hiyo milima ya Mrambano 1 hiyo ilikuwa inamilikiwa kihimaya sasa kiutawala ilikuwa chini ya Bumare Nyamgamba: ya Bumare? Mwita: ee kiutawala Nyamgamba: sawa na ukichunguza ndani zaidi ni kama Bumare ni nchi lakini kitu kama waeregi au nini ni ukoo lakini unaweza kusema wamare ni ukoo au si ukoo maana wana ujamaa au ni watu mchanfganyiko tu ambao wanakaa pamoja? Mwita: Wamare tunasikia ni wakitale lakini wako vinyumba vinyumba vinyumba, milango sasa na sisi Wamare wote ni Wamare Nyamgamba: haha sawa Mwita: sasa kwenye kugawanyikana utakuta wamo Waeregi, wasweta hapohapo tena utakuta ni Mwiregi eeh Nyamgamba: haha kwa mfano wamare wanaenda wapi kuseng#era? Mwita: wote tunakwenda huko juu milima yetu Nyamgamba: haha kwahiyo wote mnaenda kwa pamoja? Mwita: wote pamoja Nyamgamba: hata kama ni mlango gani? Mwita: Bumare hii ya kwetu ni wasai na bungerati ukitaka kwenda kusengera huku tunakwenda siku hii, moja tunapiga baragumu hapa na huku wanapiga tunakuja tunakutana hukuhuku juu Nyamgamba: na inaitwa wapi wanaenda? Mwita: Sengere Nyamgamba: Sengere A: kuna sehemu mbili, kuna Sengere kuna Nyakigumo Mwita: Nyeremande Nyamgamba: Nyakigumo A: sasa hapo umeandika Nyamgamba: Nyakisengere, Nyakigumo A: halafu kuna Remande A: mmh sasa weka dash hapo sasa hii Sengere {kilugha} Mwita: {kilugha} kwanza tunajikusanya tunaenda wapi, tunaenda Sengere tukitoka Sengere Nyaute, Nyagekenge tukishatoka Nyagekenge Nyamgamba: haha kwahiyo mnaanza Sengere halafu Mwita: Sengere Nyamgamba: halafu mnaenda? Mwita: Nyeute Nyamgamba: Nyeute halafu mnaenda? Mwita: Nyegekenge Nyamgamba: Nyegekenge halafu? Mwita: tunagawanyikana sasa Warimande wanakwenda Remande Nyamgamba: warimande Mwita: wanakwenda Remande Nyamgamba: wanaenda Remande haha Mwita: wakisero wanakwenda Romo pamoja na Wasweta Nyamgamba: haha sawa Mwita: Walimagure wanakwenda Kitachi na Nyahute {kilugha} Nyamgamba: wanaenda Kitachi na? A: Nyahute Mwita: {kilugha} Nyamgamba: Rematomano Mwita: sawasawa tunagawanyikana sasa Nyamgamba: mmh Mwita: {kilugha} tunakuja kukutana tunateremka huku Nyamgamba: mnakutana wapi tena? Mwita: tena tunateremka sasa kuja hapa kama kuja Bumare hapa kwenye kijiji Nyamgamba: na yote inafanyika siku moja? Mwita: ni siku hiyo hiyo tu Nyamgamba: aah A: anyway baada ya kumaliza sehemu kuu hizi Sengere halafu tunatoka wote Sengere tunakwenda Nyahute tunatoka wote Nyahute tunakuja Nyegekenge sasa tukishafika hapa hii nyumba kubwa, unajua hapa sasa kuna nyumba mbili, nyumba kubwa ambayo ni abahiri mombia hawaendi sehemu yoyote ile Nyamgamba: abahiri mombia ambayo ni nyumba kubwa haha A: hawa wanakaa sasa hivi nyumba ndogo zinatawanyika sasa kwenda kuiji maana hii ni kuiji wanakwenda sasa kuiji kwenye vyumba vidogo vidogo yao Nyamgamba: kuhiji? A: kuhiji sasa ni kuabudu Nyamgamba: aah sawasawa na mnafanya nini hii sehemu zote mnafanya mitambiko gani? Mwita: mitambio hapo utakuta wengine wana tumbaku wana maunga wanatambikia pale kuna maji yanchotwa mle, sasa ndio wanakuja Nyamgamba: lakini kuchinja mnachinja huko? Mwita: tunachinja mbuzi hapohapo Sengera Nyamgamba: Sengera? Mwita: Nyagikenge Nyamgamba: haha Mwita: {kilugha} Nyamgamba: kwahiyo abahiri mombia wanabaki palepale mahali ambapo mnachinja? Mwita: eeh tunangoja hawa waende kutambika huku halafu wanakuja sasa tunateremka sasa kuja chini A: halafu wanakuwaga na mbuzi wawili, wanatoa huku mbuzi moja na kule wanatoa mbuzi moja Nyamgamba: haha sawa na mnapofanya hii kitendo hii ambacho Wamare mnaenda, mnaenda kuomba nini? Mwita: kuona kama miaka imepita mingi hawajaenda unaona kama kuna ugonjwa unakuja hatari hatari wanakwenda pale na kuchukua mitambiko tambiko wanakuja kufanyia Nyamgamba: haha au mvua mnaweza kuomba? Mwita: eeh hata siku hiyo wakiomba inakuja tu Nyamgamba: ooh inakuja tu Mwita: eeh inakuja, wakati wa kiagazi tena inanyesha Nyamgamba: sasa mlifanya hii mara ya mwisho ni mwaka gani? Mwita: sikumbuki hapo, ilikuwa mimi ungali vado mdogo sana Nyamgamba: ooh kweli na hawajafanya tena? Mwita: hata ndio miaka yetu tunaterejea hawa twende A: {kilugha} Mwita: {kilugha} Nyamgamba: mnasema? A: mitambiko ya nyumbani ndio abahiri tuliyofanya pale wanafuatwa tu Nyamgamba: haha hii ya mojamoja Mwita: eeh hii ya mojamoja Nyamgamba: lakini hii ya wote? A: inafanyika mara moja tu, kwa karne tuliyo nayo sasa hivi Nyamgamba: ian jina maalum kama wote wanaenda Mwita: jina maalum tunakwenda kusengera kwetu sasa Nyamgamba: haha haina kwa kilugha haina jina kwamba wote wanaenda? Mwita: ni wote wanakwenda hakuna kilugha Nyamgamba: aah sawa Mwita: kusengera A; lugha ni kusengera Nyamgamba: aah sawa lakini nilifikiri labda ni tofauti na ile nyumba ndogo ndogo kufanya kwenda A: aah ile nyumba ndogo haiendi kusengera inafuata korosho Mwita: au mwingine anaenda kufanya mitambiko ya nyumbani Nyamgamba: ianfuataje hiyo korosho? Mwita: inafuata pale majani, kufuata maji, kufuata nini Nyamgamba: aah sawa haha sawa na ukisema hizi nyumba ambazo zinagawanyika huko si maana ya nyumba ni wake wa watu kila mke ana nyumba yake? Mwita: hapo tumeshataja umeona hii majina hayo yote kama ni kisima kikubwa chetu cha Sengere ni wote halafu inawezekana kuwa kuna jiwe lingine linakuwa la wa kisero wenyewe wanakwenda kwa niwe lao Nyamgamba: hizi ambazo umetaja ni jiwe? Mwita: eeh ni majiwe sasa inafuata milango milango Nyamgamba: hiyo remande roma? Mwita: remande ni jiwe Nyamgamba: ni jiwe na roma? Mwita: roma ni lijiwe, lina maji Nyamgamba: aah ina maji Mwita: madimbwi madimbwi, vidimbwi vya kuweza kuchotea maji Nyamgamba: na tena rematomano? Mwita: rematomano vilevile ni lijiwe limetambaa sasa lina kashimo Nyamgamba: haha na tena ina maji Mwita: eeh na maji yamo Nyamgamba: na sengere? Mwita: sengere ni mto sasa, kisima, nyaute ni jiwe lina maji Nyamgamba: haha Mwita: nyagikenge ni jiwe lina bwawa kule ndani A: lina bwawa Mwita: {Kilugha} Nyamgamba: na yote ipo karibu karibu? Mwita: eeh ipo karibu Nyamgamba: kwahiyo ni kwenye milima hiyo? Mwita: kwenye milima hizi Nyamgamba: ooh nyuma yake? Mwita: eeh nyuma yake huko juu, imesimama juu, niliona taa inawaka Nyamgamba: ooh ulimwona Mwita: niliona taa inawaka nikasema koroboi nini kumbe ilikuwa gari {kilugha} kama kuna taa unaona kule A: {kilugha} Mwita: unapotea kama hujui Nyamgamba: aaah Mwita: kama hujui unaweza ukapotea kabisa Nyamgamba: ukienda huko? Mwita: sasa mimi mwenyeji nitapoteaje na najua misimu iko hapo, watu wanapaogopa sana, sio mchezo Nyamgamba: ooh hawaendi huko ovyo Mwita: ooh kama hujui unaweza ukaangukia humo Nyamgamba: ooh kwahiyo zamani watu walikuwa wamejenga huko? Mwita: walikuwa wanakaa hukohuko mlimani Nyamgamba: aah karibu na zile visima? Mwita: vyote visima hivyo, watu walikuwa mlemle tu, akina baba wamezaliwa ni hukohuko akina mama sasa ndio wakaja kuhama wakati huu Nyamgamba: haha walikuwa wanakaa juu ya milima Mwita: juu ya milima, kama mnafanya ngome ni ngome hapo Nyamgamba: vado zinaonekana Mwita: eeh Nyamgamba: aah Mwita: {kilugha} Nyamgamba: ni kama ngapi huko? Mwita: {kilugha} Nyamgamba: aina mbili Mwita: eeh Nyamgamba: ya nini? Mwita: tatu {kilugha} A: mlima moja una bugo mbili halafu mwingine ndio una mmoja Nyamgamba: mmh#aah kumbe na ni enzi za akina nani walikuwa wamekaa huko? Mwita: walikuwa ni enzi za akina babu zangu waliozaa baba Nyamgamba: abasahi? Mwita: abasahi Nyamgamba: abanyambureti walikaa? Mwita: ndio wanyambureti sasa ndio wamekaa sasa wanahamia kuja huku chini Nyamgamba: aah na hawa abamaina ambao? Mwita: wagamnyeri sasa ndio tuli.. Nyamgamba: hawa baba wa abasahi? Mwita: walikuwa wanaishi sasa humuhumu Nyamgamba: walikuwa wanaishi? Mwita: mwenye mlima Nyamgamba: aah kwahiyo ni akina nani walijenga ubugo? Mwita: sitatambua Nyamgamba: lakini unajua kwamba wamaina walikaa pale? Mwita: wamaina walikaa humu, wasai walikaa humu sasa sijui ni akina nani waliona hiyo vita wakaanza kutengeneza lile ngome siwezi kufahamu, A: lakini kwenye zile nani zangu kuna sehemu inayosema wanaanza kutengeneza kuzuia maana ubugo unaanza kujengwa kwenye mwaka elfu moja mia nane na, kipindi cha kuzuia wamaasai Nyamgamba: mmh ndio haha A: ukiangalia humo utapata hizo Mwita: yeah ndiyo A: kipindi hicho wanaanza kutumia ugwe Nyamgamba: haha ugwe Mwita: eeh ugwe Nyamgamba: ni nini A: ugwe ndio ubugo Nyamgamba: aah ni moja? A: eeh kiswahili ndio inaitwa ugwe Nyamgamba: haha Mwita: hiyo ngome Nyamgamba: ugwe haha A: eeh kiswahili sasa ndio walianza kuitumia na pamoja na wakaja kutumia tena haya, sijui inaitwaje Mwita: {kilugha} A: ni yale mamiti ambayo yanaota kwenye#{kilugha} Nyamgamba: mmh cactus A: inaitwa huwa inazaa watoto wakiiva ndani yake ni matunda mazuri sana Nyamgamba: aah ni cactus Mwita: ndiyo Nyamgamba: walianza kufanya nini nayo? Mwita: kufanya tena kama zizi kuzuia wasiingile na wamasaai na wanyama wakali Nyamgamba: na ebotogwo ni nini? Mwita: ebotogwo sijui Nyamgamba: sijapata ile jina vizuri, hizi inaitwa nini? Mwita: chingoto Nyamgamba: abitoha Mwita: aah hiyo hapana, kiswahili hii inaitwa marangali A: unaona majani yake yapo hivi makubwa namna hii halfu yana miba miba Nyamgamba: yeah Mwita: yapo kwenye ukienda mediterrenean utaipata A: inazaa watoto halafu yenyewe Nyamgamba: yeah nimeipata kwahiyo walikuwa wanaitumia kwa kufanya Mwita: kuzuia kwenye vita Nyamgamba: kwenye ubugo? Mwita: haha wakati wa ubugo ni ubugo Nyamgamba: haha Mwita: halafu hiyo sasa ikatokea mamiba yakaja Nyamgamba: haha Mwita: {kilugha} Nyamgamba: nasikia kwa wazee wengine kwamba sijui ni wakati wa abasahi au abanyambureti walikuwa na njaa kubwa sana wengine wanaita njaa ya mogoro Mwita: eeh njaa ya mogoro eeh ilikuwepo ya abasahi hapa Nyamgamba: ya abasahi? Mwita: mmh njaa ya mogoro Nyamgamba: walikuwa vado wanaishi pale? Mwita: kwenye milima huku Nyamgamba: haha lakini ilikuwa wajerumani bado au walikuwa wameshafika? Mwita: aah wajerumani aah sasa hapo sitambui ilikuwa wajerumani au waarabu, maana wakati huu haukuwa na mtu wa kuandika mambo kama hayo, wanasema wasai walikuwa na hiyo njaa ya mogoro Nyamgamba: haha wakaenda kuenea wapi? Mwita: wengine wanakwenda Ukerewe Nyamgamba: Ukerewe? Mwita: eeh Ukerewe ndio walikwenda kufanyia, Ukerewe wanaleta viazi hapa..watu wanatoroshwa hapa na wakerewe kuenda usimbiti wanaingia Musoma Nyamgamba: haha Mwita: sasa mtu anasema nimevuka baharí sijui mto kumbe yuko hapahapa Nyamgamba: na ugonjwa wa ile mogoro ilikuwa ndui? Mwita: nini? Nyamgamba: ambao walipata wakati wa ile njaa ya mogoro? A: chebundi Mwita: aah ndui A: ndui au ndui si ndio gorondo Mwita : eeh A : malale si imetokea hapa, hii imetokea hapahapa wameham wamekuja hata mimi nina macho nimeona Nyamgamba: yeah malale ni baadaye haha A: ugonjwa uliotokea baada ya njaa ni ndui.. Mwita: gorondo ni A: na kolera Mwita: na kuhara watu walihara A: nini si yellow fever ni kolera, hasahasa huu ugonjwa tunaouita sasa hivi ni kipindupindu Nyamgamba: mmh A: eeh maana watu walikuwa wanaharisha maji wanakufa Mwita: hiyo iliua watu sana kwenye njaa Nyamgamba: mmh ulisema kuna kipindi waarabu walikuwepo? Mwita: si waarabu walifukuzwa na mjerumani Nyamgamba: sawa waarabu walikuwa hapa wenyewe? Mwita: eeh sasa walikuwa hapa waarabu ndio wakaja wakatawala wajerumani wakaja wakamfukuza Nyamgamba: lakini utawala wao si ilikuwa si ni biashara tu au walikuja kufanya nini? Mwita: sasa walikuja kibiashara na utawala humu Nyamgamba: aah Mwita: wanasema hakikisha unakuwa muislamu halafu wanaanza kuchapa watu karanga na sumu Nyamgamba: mmh karanga, wanataka wapate karanga? Mwita: eeh biashara Nyamgamba: aah na walichukua watumwa? Mwita: eeh ndio walikwenda na watu Magorondo, walikuwa wanachukulia mizigo yao wanakimbia wanapitia Ikoma huko wanakwenda huko Nyamgamba: kwahiyo watu ambao walichukua ni hawa wa kubeba vitu vyao? Mwita: mizigo eeh Nyamgamba: aah Mwita: walikuwa wanachukua mizigo Nyamgamba: kwahiyo hawakuchukua kama watumwa watu wa kuwapeleka na kuwauza? Mwita: hata hapa ilikuwa ni mizigo tu, hawakufika hapa Nyamgamba: hawakufika? A: aah wajerumani..waarabu Mwita: waarabu? A: huku hawakufika..{kilugha} Mwita: {kilugha} Nyamgamba: abasumba? A: masumba si ni wajerumani Nyamgamba: amasumba ni wajerumani, aah kumbe kwahiyo wengine wanachanganya wanaona hawa ni waarabu lakini sio? Mwita: wote walikuwa ni rangi nyeupe..abasumba Nyamgamba: amasumba hii neno ina maana gani? Mwita: hii unajua hii wasumba imeteremka kipindi ambacho wasumba ni watu wanaopenda urafiki Nyamgamba: aah Mwita: na wale watu walikuwa wanakuja kiurafiki, wajerumani Nyamgamba: walikuja kirafiki? Mwita: eeh kwa mara ya kwanza walikuja kirafiki A: walikuwa wanawadanganya hawa wakubwa wakubwa wengi kwamba mtufanyie hivi tupate hivi tupae hivi, kama wewe ulivyokuja sasa si umekuja kiurafiki? Nyamgamba: mmh Mwita: huwa wanaleta ushanga na vitu tofauti, nadhani wakawateka, huyu anasema nani ana meno ya tembo mwingine pembe ya faru wanawadanganya danganya hivi wakawaletea chuma, unajua watu wa zamani walikuwa wanataka vyuma vya shamba wanafurahi tu kumbe wanakwenda nao Nyamgamba: hahana ninyi mlikuwa mnaua tembo kwahiyo mlikuwa na meno yao? Mwita: tembo walikuwa wanauwawa hapa kwa wandorobo na wapo wangoremi waliokuwa wanapiga tembo vilevile wanafuga meno sasa wakawa wanawauzia Nyamgamba: aah kumbe aah sawa kwahiyo wajerumani walipofika kutawala walifanyaje ili wapte huyu mtemi wa kwanza? Mwita: hapo sasa sijui nilikuwa bado sijazaliwa Nyamgamba: aah hukupata jinsi walivyo? Mwita: aah sikupeleleza walifanyaje hapo Nyamgamba: mmh sawa Mwita: mwalimu anaweza akafahamu A: eeh mjerumani hapa kwetu unajua hapa walipita Nyamgamba: walipita tu? A: mwaka 1916 Nyamgamba: haha A: walikuwa wanakimbia Mwita: {kilugha} A: huwa walikuwa wanapita wanakimbia Nyamgamba: haha lakini walipoweka watemi wao ndipo waliwatawala? A: hata hawakufika huku kwetu, walikuwa bado Mwita: ooh Nyamgamba: ilikuwa kwahiyo watemi walikuwa.. Mwita: nchi ilikuwa iko chini ya mjerumani lakini na mtu yoyote aliyekuwa kwa kipindi hicho anatawala alikuwa chini ya uongozi wa kijerumani, kiinchi Nyamgamba: sawa wenyewe Mwita: lakini wajerumani wenyewe kufika walikuwa hamna, walikuwa bado ila wamepita sasa kipindi wanakimbia walipita hata ukienda kule Mguteni utakuja kukuta walipita halafu fedha yao noti zilifika mwaka 1916 na watu walitairi wanaita hizi vinoti Nyamgamba: aah sawa eeh vizuri Mwita: halafu hata hawa wenye sandeko ndio wajerumani walipita wenye sandeko hawa wakawa wanabeba yale masanduku Nyamgamba: haha Mwita: mizigo yao hiyo A: {kilugha} Mwita: kama kuna mtu amekwambia kwamba kuna keha {kilugha} Nyamgamba: yeah Mwita: kumbuka hapo usidanganywe baba kwasababu hii tohara ya kampuni ni kipindi kile wajerumani wameanzisha utawala wao kimakampuni Nyamgamba: mmh Mwita: kutoka mpaka Afrika ya kusini Nyamgamba: sawa Mwita: ndio tukafomu jina abakabwe unaona, tukahama pale tukaja mwenye sandeko hicho kipindi ambacho wajerumani wakawa wanaondoka A: kampuni hiyo kama ulisikia akina mama yangu walikuwa na vinoti Mwita: vinoti ni kipindi wametoa nini, wametoa hizo noti zao za kwanza mwaka 1915# Nyamgamba: haha sawa kwahiyo naomba mzee.. {THE END OF TAPE # 16O, DONE BY NYAMUSI MAGATTI, AUGUST, 2009}

Show Full Transcript Download Transcript PDF

Field Notes

Baragumu of the Rikora -- Given to Abamaina in 1957. Pembe ya Tandara, leather of Nyati below for scoop. Is blown if cows are stolen or there is a war, or a meeting. There are four baragumu in Bumare according to clan: 1. Wairegi -- Abahiri Mombia 2. Wairegi -- Abahiri Barimande 3. Abikisero 4. Abasweta [RIKORA/RITUAL; GEN4] Division of meat 1. Vijana -- eat outside of the zizi, at the ekehita. eat the sukubi, nundu, 2. Wazee vijana -- eat inside of the zizi, ekesero, eat the mgongo. 3. Wazee wakubwa -- Wakora Nyangi -- eat by the ghala, out of an orohongo, ear sarara, laini meat. Mtangi of the Gamunyere -- respected, has done Eborano at least. The Baragumu has dawa in it, lion skin etc. Has to be kept and maintained properly. Origins -- Abamare from Soncho to Manyare to Mangwesi to Grumeti -- Ikoma on one side and Ngoreme on other. They gave birth to: 1. Mare 2. Kitare 3. Wiregi 4. Kisero. Isabayaya and Wandila. [ORIGINS/NGOREME; ORIGINS/MARE] Some came from Tarime and Kenya 1. Abasweta 2. Abahirir Magita -- from Uganda and the lake Those from Soncho 1. Iregi 2. Gisero [SONJO; GOSI] Emisambwa of Bumare If all of the Wamare go together they all go in this order: 1. Start at Sengere, a spring. --> 2. Then to Nyehuti, a spring in the rocks. --> 3. Then to Nyegekenye, a pool in the rocks. Here the Abahiri Mombia stay back, they are the first and the wakubwa of all Wamare, they wait till the others go on to their places. It is here where the white goat is killed for all. -- the Warimande go to Remande, a spring in the rocks -- the Kisero and Sweta go to Roma, a spring in the rocks -- the Warimaguri go to Kitache and Rematomano, a spring in the rocks. Then they all go back down the mountain together. They go to clean the spring or for sickness or rain. All Wamare go or just one household. [EMISAMBWA] Settlements -- Maasai wars Obugo -- still can be seen about three of them up on the mountain where the risambwa are. Built during the old Abamaina, Abasaye and Abanyambureti last to live in them. used cactuses around compound after moved out. [FORTS; GEN2] Anchera ya Magoro -- Abasaye. Ndui, Barondo. Kipindupindu. went to Ukerewe. potatoes. [FAMINE] Arabs -- bought peanuts, slaves as porters. Many died along the way as porters, never came back. Amasumba -- Germans, people who come as friends and then change to rulers. beads. ivory from Ndorobo. brought iron ornaments. 1916 pass through -- Monyasandeko had to carry their loads, forced. As Germans left. 1915 asaro group called Wanoti from introduction of German money. [GERMANS; ARABS; TRADE]

Show Full Field Notes Download Field Notes PDF